Պետությունների չճանաչվածության ու ձախողման առնչությունները

 


Արտակ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ
ԼՂՀ վարչապետի մամուլի քարտուղար
Ստեփանակերտ

Հասարակագիտական գրականության մեջ պետության դերի ու նպատակների վերաբերյալ կարող ենք հանդիպել մի շարք մոտեցումների, սակայն մի բան բոլորի մոտ միանշանակ է, այն է` պետությունը նպատակ ունի ապահովել եւ կարգավորել իր բնակչության պատշաճ սոցիալական կյանքը: Այդ կարգավորումները, կախված ընտրված մոտեցումներից, կարող են տարբեր լինել` պետության նվազագույն գործառույթից մինչեւ առավելագույն գործառույթ: Այնուամենայնիվ, անկախ այն հանգամանքից, թե պետությունն արդյոք գիշերային պահա՞կ է, թե՞ սոցիալական լայն գործառույթներ ունեցող հաստատություն, նրա արդյունավետությունը կախված է գլխավորապես իր ներուժից` ռեսուրսներից եւ դրանց կառավարումից:

Ի՞նչ դերակատարում ունի պետության միջազգային ճանաչումն այդ ճանապարհին: Այս հարցին պատասխանելու համար պետք է հասկանալ ճանաչման հետեւանքների եւ պետության հիմնական գործառույթների միջեւ կապը: Պետությունների իրավունքների եւ պարտականությունների վերաբերյալ Մոնտեվիդեոյի հռչակագիրը (1933թ.), որը պետությունների ճանաչման հարցերը կարգավորող գլխավոր փաստաթուղթն է միջազգային իրավունքում, սահմանում է չորս հիմնական չափանիշներ, որոնց պետք է ճանաչվող միավորը բավարարի: Մասնավորապես` հստակ տարածքից եւ մշտական բնակչությունից բացի, անհրաժեշտ է ունենալ նաեւ դրանց վրա արդյունավետ ու անկախ կառավարում, ինչպես նաեւ արտաքին հարաբերությունների մեջ մտնելու կարողություն:Միջազգային հարաբերություններից քիչ թե շատ գաղափար ունեցող մարդիկ քաջ գիտեն, որ այս չորս չափանիշների առկայությունն ամենեւին պարտադիր կերպով չի նշանակում պետության ճանաչում: Այսինքն` պետության միջազգային ճանաչումն այնքան էլ իրավական ակտ չէ, այլ` գլխավորապես քաղաքական: Այս պնդման օգտին խոսող փաստերը քիչ չեն թե՛ ճանաչված, թե՛ չճանաչված պետությունների պարագայում: Օրինակ, ո՞վ կարող է հիմնավոր կերպով բացատրել, թե ինչ իրավական հիմքերով Կոսովոն պետք է ճանաչվեր բազմաթիվ երկրների կողմից, իսկ Արցախի Հանրապետությունը` ոչ, այն պարագայում, որ Արցախը բավարարում է վերոնշյալ չորս չափանիշները: Կամ ինչու՞ ՌԴ-ն ճանաչեց Աբխազիայի անկախությունը, իսկ Կոսովոյինը` ոչ, եւ հակառակ վարքը Արեւմուտքի կողմից: Իհարկե, սրանք օրինակներ են միջազգային հարաբերությունների միայն վերջին շրջանի պատմությունից, եւ այդպիսի օրինակները քիչ չեն: Սա խոսում է այն մասին, որ երկրները ճանաչում են միմյանց` ելնելով իրենց սեփական շահերից, իսկ իրավական փաստարկները ծառայում են որպես զուտ փաստարկներ:

Անդրադառնալով պետությունների` միջազգային հանրության կողմից ճանաչված լինելու ձգտմանը` փորձենք հասկանալ դրա հիմքերը: Կարծում եմ, այն ցանկալի է հետեւյալ երկու հիմնական գործոններով պայմանավորված` անվտանգային եւ միջազգային առեւտրային:

1. Անվտանգության տեսանկյունից միջազգային ճանաչումը կարող է պետությանը տալ հավելյալ երաշխիքներ նրա սահմանների եւ բնակչության ապահովության համար: Ճանաչումից բխող մեխանիզմները տարբեր կարող են լինել` դաշնակցային հարաբերություններից ու միջազգային կազմակերպություններին անդամակցելուց մինչեւ միջազգային իրավունքով երաշխավորված անվտանգություն: Այնուամենայնիվ, ինչպես իրատեսները կպնդեին, անվտանգության գլխավոր երաշխավորը պետության սեփական կարողունակությունն է` գլխավորապես ռազմական պատրաստվածության տեսքով, ինչը, բնականաբար, ճանաչման հետ ուղղակիորեն կապված չէ պատճառահետեւանքային կապերով: Որպես վերջին ասվածի ապացույց` կարող ենք դիտարկել իրարամերժ դեպքեր: Օրինակ, Սիրիան միջազգայնորեն ճանաչված սուբյեկտ է, սակայն վերջին տարիներին համարվում է ձախողված պետություն, քանի որ դրա կառավարությունը (անկախ այն հանգամանքից` դա Ասադի՞, թե՞ ընդդիմադիրների իշխանությունն է) ի վիճակի չէ ապահովել արդյունավետ եւ անկախ կառավարում իր միջազգայնորեն ճանաչված սահմաններում: Սա որպես ճանաչված-ձախողված երկրի օրինակ, իսկ չճանաչված-հաջողված պետության օրինակներից է Արցախի Հանրապետությունը, որը, առանց միջազգային ուժերի միջամտության եւ ի հեճուկս միջազգային հանրության կողմից իրավականորեն Ադրբեջանի մաս համարվելուն, արդյունավետորեն պաշտպանում է իր բնակչության անվտանգությունը:

2. Միջազգային առեւտրի տեսանկյունից պետությունը, ճանաչված լինելու պարագայում, ավելի մեծ հնարավորություն է ունենում առեւտրային ուղիղ հարաբերությունների մեջ մտնելու այլ երկրների հետ: Բացի երկկողմանի եւ բազմակողմանի առեւտրային հարաբերությունների հաստատման հնարավորությունից, միջազգայնորեն ճանաչված սուբյեկտը սովորաբար կարողանում է լուծել սահմանների խնդիրը` դրանք օգտագործելով եւ՛ ներքին սպառման, եւ՛ տարանցիկ բեռնափոխադրումների նպատակով: Չճանաչված լինելը հիմնականում նշանակում է փակ սահմանի առկայություն, իսկ վերջինս, իր հերթին, հանգեցնում է առեւտրային ներուժի մասնակի` օգտագործման: Այնուամենայնիվ, պետք է նկատել, որ ճանաչման եւ բաց սահմանների առկայության կամ տնտեսական զարգացման միջեւ հարաբերակցությունն ուղիղ համեմատական չեն միմյանց: Դրա վկայությունն է Հայաստանի Հանրապետությունը, որը, փաստորեն, միջազգայնորեն ճանաչված պետություն է, սակայն մեկի փոխարեն երկու փակ սահման ունի` դրանից բխող տնտեսական հետեւանքներով: Մյուս կողմից, Թայվանը, հանդիսանալով միջազգայնորեն չճանաչված պետություն եւ չունենալով հարեւանների կողմից ճանաչված սահմաններ, միեւնույն ժամանակ ակտիվ տնտեսական հարաբերությունների մեջ է մոտիկ ու հեռու բազմաթիվ պետությունների հետ: Ավելին` այն, որպես առանձին առեւտրային գոտի, լիիրավ կերպով անդամակցում է Առեւտրի համաշխարհային կազմակերպությանը, ինչին չեն հասել նույնիսկ որոշ ճանաչված պետություններ:

Գալով ներքին հարցերում պետությունների արդյունավետության վրա իրենց անկախության միջազգային ճանաչման/չճանաչման հանգամանքի ազդեցությանը` կարող ենք այն դիտարկել գլխավորապես հաստատությունների արդյունավետության շրջանակներում: Նպատակահարմար եմ գտնում քննարկել երկու հիմնական` քաղաքական եւ սոցիալ-տնտեսական ոլորտների արդյունավետությունը:

1. Քաղաքական ինստիտուտները կառավարում են ողջ պետական համակարգը, եւ դրանց ընտրությունը վճռորոշ նշանակություն ունի արդյունքների համար: Անշուշտ, պետության միջազգային ճանաչումը կարող է լրացուցիչ խթան հանդիսանալ կառավարման հատկապես ժողովրդավարական համակարգ ընտրած պետությունների համար: Խոսքը վերաբերում է միջպետական կառույցների միջոցով փորձի եւ աջակցության տրամադրմանը: Սակայն այդ աջակցությունը (որոշ դեպքերում` միջամտությունը) չնչին նշանակություն կարող է ունենալ հաստատությունների արդյունավետության բարձրացման ճանապարհին, քանի որ ներքին կյանքի կարգավորման մեթոդները ճանաչումից ուղղակիորեն կախված չեն, եւ քաղաքացիներն ազատ են ընտրելու այն ճանապարհը, որն իրենք են ցանկանում: Որպես այս հիպոթեզը հաստատող օրինակներ կարող են լինել ամբողջատիրական համակարգ ունեցող Ադրբեջանը մի կողմից եւ անցումային ժողովրդավարական Արցախը մյուս կողմից: Թեեւ Ադրբեջանն ընդհանուր առմամբ  ձախողված պետություն չէ, սակայն, միանշանակորեն, ժողովրդավարական հռչակված հաստատությունների  արդյունավետությունն ավելի ցածր է, քան ԼՂՀ-ում: Եվ դա փաստում են ոչ միայն միջազգային դիտորդները, այլ նաեւ աշխարհում ժողովրդավարացումը գնահատող հեղինակավոր «Freedom House» կազմակերպությունը, որն Արցախը դասում է «կիսաազատ», իսկ Ադրբեջանը` «ոչ ազատ» պետությունների շարքին: Ավելի ցցուն օրինակ է Հյուսիսային Կիպրոսի եւ Հյուսիսային Կորեայի համեմատությունը: Անկախ չճանաչված լինելու հանգամանքից` Հյուսիսային Կիպրոսը «Freedom House»-ի կողմից համարվում է «ազատ» պետություն, իսկ Հյուսիսային Կորեան, հանդիսանալով ճանաչված պետություն` «ոչ ազատ»: Այս տեսանկյունից համոզված կերպով կարող ենք փաստել, որ առաջինը հաջողված, իսկ երկրորդը` ձախողված պետություններ են` անկախ իրենց միջազգային կարգավիճակից:

2. Սոցիալ-տնտեսական ոլորտը եւս համարվում է ներքին կարգավորման բնագավառ, որը նույնպես կախված է կառավարման համակարգի հաստատություններից: Այն սերտորեն փոխկապակցված է քաղաքական ենթահամակարգի հետ, եւ դրանցից մեկի արդյունավետության բարձրացումը սովորաբար հանգեցնում է մյուս ոլորտում եւս բարելավման: Նույն Հյուսիսային Կիպրոսի եւ Հյուսիսային Կորեայի օրինակները համապատասխան են այստեղ: Ավելին` ինչպես նշեցի վերեւում, Թայվանը, հանդիսանալով չճանաչված պետություն, կարողացել է զարգացած սոցիալ-տնտեսական համակարգ ստեղծել, որն իր ծավալներով ու կշռով մտնում է աշխարհի բարձրագույն քսանյակի մեջ:

Հպանցիկ կերպով քննարկելով պետությունների կողմից իրենց միջազգային ճանաչմանը ձգտելու անվտանգային եւ առեւտրային դրդապատճառները` կարելի է համոզվել, որ թեեւ ճանաչումը կարեւորություն ունի այդ երկու ոլորտների համար, սակայն ո՛չ պարտադիր, ո՛չ էլ բավարար պայման է երկրների առեւտրային ու անվտանգային շահերն արդյունավետ կերպով իրացնելու ճանապարհին: Եթե այն պարտադիր լիներ, ապա ո՛չ Թայվանը կդառնար ասիական հրաշքի չորս երկրներից կամ աշխարհի քսան խոշոր տնտեսություններից մեկը, ո՛չ էլ Արցախը` իր տարածքի անվտանգությունը սեփական ուժերով պաշտպանող չճանաչված պետություններից մեկը: Իսկ եթե ճանաչումը բավարար լիներ հաջողվելու համար, ապա Սիրիան ի վիճակի կլիներ արդյունավետ ու անկախ վերահսկողություն ապահովել իր ողջ տարածքում, կամ Ռուանդան ժամանակին չէր առերեսվի ցեղասպանության հետ: Ինչ վերաբերում է զուտ ներքին նշանակության հարցերին, ապա, ինչպես քննարկվեց վերեւում, դրանք որեւէ կերպով չեն պայմանավորվում պետության միջազգային կարգավիճակով, քանզի ներքին կյանքի կարգավորումը չի ենթադրում հարաբերություններ այլ երկրների հետ:

 

Share

Comments are closed.