Իշխանության մեխանիկան

Գեղամ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ
«Անալիտիկոն» հանդեսի խմբագիր
Ստեփանակերտ

Իշխանություն եւ խանություն 

Իշխանության ընկալման «ասիական» մոդելը, որքան էլ ջանում ենք, դուրս չի գալիս մեր մտածելակերպից, քանի որ դարեր շարունակ ապրելով նման ընկալման պայմաններում` այն ուղղակի մեր արյան մեջ է մտել: Եւ որքան էլ արդիականացման-քաղաքակրթման-եվրոպականացման անհրաժեշտության մասին խոսում ենք, այնուամենայնիվ` լավագույն դեպքում արտաքին շղարշն է փոխվում, իսկ էությունը հիմնականում մնում է նույնը, երբ իշխանությունն ընկալում ենք որպես խանություն, որպես իշԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆ:

Այսօր էլ մարդիկ մտքում ծիծաղում են, երբ նրանց ասում ես, որ տերը իրենք են, իսկ ծառան` իշխանությունը: Չեն հավատում, եւ հենց այս անհավատությունը, այս քմծիծաղն է ժողովրդավարության արմատավորման մասին մեր ղեկավարների հավաստիացումների սնանկության ամենապերճախոս վկայությունը:

Իշխանավորն առաջվա պես իրեն պահում է տիրոջ նման, քաղաքացիներն էլ (միասին` ժողովուրդը) իրենց պահում են ծառայի պես: Ժողովրդավարական մոտեցմամբ վերլուծելով սույն իրավիճակը` կստացվի մի այնպիսի ծիծաղելի վիճակ, երբ ժողովուրդն իր ծառայի ծառան է, այսինքն` մենք ծառայում ենք մեր իսկ ծառաներին:

Եւ դրանում համոզվում ենք Աստծո ամեն օր: Ինքնին գեթ մեկ այցելությունը որեւիցե պաշտոնյայի մոտ (անկախ նրանից` ընդունե՞ց, թե՞ ոչ) քեզ հստակից էլ հստակ ցույց կտա, թե ով է ծառան, ով` տերը: Եւ պետք էլ չէ զարմանալ, որ ծառան ընդունելության չի արժանացնում իր տիրոջը, նրա նամակին չի պատասխանում, նրան չի էլ լսում, լսելուց էլ` «մուննաթ» է անում: Ու մարդ չի ուզում հասկանալ, որ քանի դեռ ծառայի մոտ է գնում ծառայի հոգեբանությամբ, ապա իր հետ տիրոջ պես են խոսելու, չի ուզում հասկանալ, որ իր ծառայամտությունն է դրա պատճառը:

Սույն հոգեբանության դրսեւորումն է նաեւ «բարի ցարի» մասին մշտարթուն առասպելը: Մեկ-մեկ կարելի է հանդիպել մարդկանց, ովքեր ոգեւորությամբ պատմում են, թե ինչպես է նախագահն իրենց ընդունել եւ լուծում տվել մի հարցի, որը տարիներ շարունակ իրենք չէին կարողանում լուծել մինչ այդ իրենց դիմած բոլոր ատյաններում: Անհաջողակներն էլ մտածում են, որ իրենց նամակը չի հասել նախագահին ու փնովում են նրա շրջապատը, որ իրենց ձայնը չի հասցնում երկրի ղեկավարին:

Երկրի ղեկավարը չի կարող ընդունել բոլորին եւ պարտավոր էլ չէ, եւ անհնար էլ է: Լավ ղեկավարը նա է, ով ոչ թե ինքն է զբաղվում բոլոր հարցերով, այլ այնպիսի արդյունավետությամբ է գործարկում պետական կառավարման համակարգը, որ բոլոր օղակներն անխափան աշխատում են: Որ մարդ իր մոտ գալու կարիքը չունենա: Ընդունված խոսք է` լավ իշխանությունն այն է, որը չես նկատում:

Իշխանություն եւ բիզնես 

ԼՂՀ օրենսդրությամբ հստակ սահմանված է, որ պետական պաշտոնյան իրավունք չունի զբաղվելու բիզնեսով: Այդուհանդերձ, ոչ ոքի համար գաղտնիք չէ, որ միջին եւ ավելի բարձր աստիճանի պաշտոնյաների մեծ մասը մեզ մոտ զբաղվում է գործարարությամբ, ավելին` դա նույնիսկ արժանապատվության հարց է դարձել: Ընդ որում` որքան բարձր է պաշտոնը, այնքան մեծ է բիզնեսը: Ստեփանակերտում նույնիսկ երեխաները գիտեն, թե այս կամ այն խանութը ումն է, այս կամ այն սերվիսի տերն ով է, այս կամ այն ոլորտն ով է վերահսկում:

Քանի դեռ այդպես է` տնտեսության զարգացման, ազատ շուկայական հարաբերությունների արմատավորման, արդար մրցակցության մասին խոսակցությունները պարապ վախտի խաղալիք կմնան, եւ դրանց ոչ ոք չի հավատա: Ի վերջո, ինչպե՞ս կարող է արդար մրցակցություն լինել պաշտոնյա-խանութպանի եւ սովորական խանութպանի միջեւ, ինչպե՞ս կարող է տենդերն արդարացի անցկացվել, երբ մասնակիցներից մեկը հենց այդ նույն տենդերն անցկացնողն է: Ինչպե՞ս կարող են հարկայինի առաջ հավասար լինել սովորական շինարարական կազմակերպությունը եւ այն կազմակերպությունը, որի իրական տերն է նշանակում հարկայինի ղեկավարին:

Մինչեւ բիզնեսը պետական իշխանությունից չտարանջատվի` երկիրը չի զարգանա: Այդ դեպքում ո՞րն է պետության, իշխանության դերը: Նորից հեծանիվ հնարելու կարիք չկա` քաղաքակիրթ աշխարհը վաղուց է գտել այդ հարցի պատասխանը: Իշխանությունը գոյատեւում է այն հարկերի հաշվին, որ մուծում են շարքային քաղաքացիներն ու գործարարները, ուստի նրա առաքելությունը կայանում է գործարարությունից վեր լինելու եւ շարքային քաղաքացիների ու գործարարների համար բարենպաստ պայմանների ստեղծման մեջ: Իշխանությունը չի կարող շահագրգիռ կողմ լինել, նրա առաքելությունը հանրության տարաբնույթ ու հակադիր շահերի հավասարակշռումն է ու փոխզսպումների մեխանիզմների արմատավորումը:

Իսկ ո՞րն է այդ դեպքում իշխանավորի շահը: Գործարարությանը նպաստելը, ստեղծողին աջակցելը, քանի որ դրա հաշվին է ինքն ապրում, ինքը, որ չի ստեղծում, չի արարում: Մինչդեռ մեր պայմաններում իշխանավորներն ուզում են եւ գործարարների հաշվին ապրել, եւ նրանց խանգարելու գնով իրենք բիզնես անել: Եւ ոչ մի կերպ չեն ուզում հրաժարվել իրենց բիզնեսից, ամեն ինչ կանեն, ամեն ձեւով կհիմնավորեն, բայց չեն հրաժարվի: Կամա թե ակամա հիշում ես Բեռնարդ Շոուի հայտնի խոսքը՝ «Հայրենասերը պատրաստ է հանուն հայրենիքի զոհել այն ամենը, ինչ չի վնասում սեփական բիզնեսին»:

Իշխանության ճյուղերի տարանջատում 

Ընդունված խոսք է` իշխանությունն այլասերում է մարդկանց, իսկ բացարձակ իշխանությունը բացարձակ է այլասերում: Սա ժողովրդավարության այբուբենային ճշմարտություններից է: Հենց այս ճշմարտությունից էլ ելնելով` ժողովրդավարության ամենակարեւոր սկզբունքը համարվում է իշխանության ճյուղերի հստակ տարանջատումը, երբ օրենսդիր, գործադիր եւ դատական իշխանություններն իրարից անկախ են, իսկ չորրորդ իշխանությունն էլ (իմա` լրատվամիջոցները) վերահսկում են այս տարանջատված անկախության ու հավասարակշռության պահպանումը ի շահ քաղաքացիների: Սա թույլ չի տալիս իշխանությունը կենտրոնացնել մի ձեռքում, մի բեւեռում: Եթե այս սկզբունքը կա, ապա ժողովրդավարությունն էլ կա, իսկ եթե այդ սկզբունքը չկա, ապա ժողովրդավարության մասին զրույցները պարզապես պարապ վախտի խաղալիք են:

Ոչ ոքի համար գաղտնիք չէ, որ մեզ մոտ, ինչպես եւ ավտորիտար բոլոր վարչակարգերում, կա միայն մեկ իրական ու կայացած իշխանություն` գործադիր իշխանությունն ի դեմս երկրի նախագահի եւ կառավարության: Օրենսդիր եւ դատական իշխանությունները ոչ միայն կախված են գործադիրից, այլեւ դրա կցորդն են: Գործադիրը վերահսկում է նաեւ առանցքային լրատվամիջոցները, այսինքն` ժողովրդավարության «պահապան շներ» համարվող լրատվամիջոցներն էլ դարձել են տնային-բազմոցային փափկասուն կենդանիներ:

Դիցուք, օրենսդիր մարմինը` Ազգային ժողովը: Մեր օրենսդիրների մեծամասնությունը խորհրդարանն ընկալում է միայն որպես օրենքների թխման փուռ, որպես քաղաքական տպարան: Նախկին խոսնակներից մեկը, քմծիծաղելով խորհրդարանի կարեւորագույն դերի մասին դասագրքային դրույթը, այսպիսի մի միտք է արտահայտել` «Ուրիշ խորհրդարանների մասին չգիտեմ, բայց մեզ համար միանգամայն բավարար կլինեին մի քսերոքս եւ 2-3 աշխատողներ»: Կարելի է ենթադրել, թե ինչ նկատի ուներ նա: Այո, հայաստանյան օրենքներում «ՀՀ»-ն «ԼՂՀ» դարձնելու եւ օրինագծերը բազմացնելու համար, իրոք, նշյալ ներուժը միանգամայն բավարար է: Պարզապես հարկ է համառորեն հիշեցնել, որ խորհրդարանը նաեւ քաղաքական մարմին պիտի լինի ու պիտի նաեւ վերահսկի կառավարության գործունեությունը: Մինչդեռ մեզ մոտ քաղաքական ամենավճռորոշ պահերին խորհրդարանի տեղը գտնելն ուղղակի անհնար է լինում, իսկ ինչ վերաբերում է կառավարությանը վերահսկելուն, ապա չի կարող կառավարությանը վերահսկել մի մարմին, որը հենց կառավարության աչալուրջ հսկողությամբ էլ ձեւավորվում է: Էլ չեմ խոսում այն մասին, որ մեր Ազգային ժողովը պրոֆեսիոնալ խորհրդարան չէ, մշտական հիմունքներով գործող մարմին չէ, իմա` պատգամավորների մի զգալի մասը չի վարձատրվում իր խորհրդարանական գործունեության համար: Սա էլ է հատուկ արվում` կառավարությունից կախվածությունն ուժեղացնելու համար:

Իշխանություն եւ ճանաչում 

ԼՂՀ-ն այսօր միջազգային ճանաչում չունի: Ընդունված է ճանաչումը միայնումիայն արտաքին գործոն համարել: Մինչդեռ դրսից ճանաչում չի լինի, եթե չլինի ճանաչում ներսից, այսինքն` եթե ժողովուրդը չճանաչի իր պետականությունն ու իր իշխանությունը, իսկ իշխանությունն էլ իր հերթին չճանաչի իր երկրի պետականությունն ու իր ժողովրդին, իր քաղաքացիներին: Պետական ճանաչման հիմքը քաղաքացիների պետական մտածողությունն է: Նաեւ` ընտրած արժեհամակարգը, այլ կեպ ասած` քաղաքակրթական ընտրությունը, ինչից ելնելով հստակեցվում են ճանաչման աշխարհաքաղաքական ակնկալիքները:

Բայց անկախություն հռչակած երկրի ու հանրության համար ամենակարեւորը ինքնուրույն քաղաքականություն վարելու ցանկությունը, կամքն ու հնարավորություններն են: Աշխարհի համար անհասկանալի է մեկ այլ կախվածության մեջ հայտնվելու նպատակով առկա կախվածությունից հրաժարումը:

Անկախության հռչակումից հետո 23 տարի է անցել, բայց ԼՂՀ-ն ցայսօր չունի քաղաքացիության մասին օրենք: Այսինքն` սեփական քաղաքացիներին ճանաչելու խնդիր կա: Անկախության հռչակումից 23 տարի անց էլ արտաքին աշխարհի հետ շփման հիմնական ժանրը նամակագրությունն է` «նամակ ռուսաց թագավորին» ավանդույթի գերակայությամբ: Արտաքին աշխարհի հետ առնչվող խնդիրների հարցում մենք չենք դիմում մեր իշխանություններին: Այսինքն` կա իշխանությունների ճանաչման խնդիր:

Ներքին այս բազմատարր ճանաչումից է բխելու արտաքին ճանաչումը:

Share

Comments are closed.